Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları (1683-1699)

Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları, 1683-1699 yılları arasında cereyan eden ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa’daki büyük toprak kayıplarıyla sonuçlanan uzun soluklu bir çatışmalar dizisidir. II. Viyana Kuşatması’nın başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından, Avrupa devletleri Osmanlı’yı Avrupa’dan çıkarmak amacıyla Kutsal İttifak adı altında birleşmiş ve Macaristan, Ukrayna, Dalmaçya ile Balkanlar’da Osmanlı hakimiyetine ağır darbeler vurmuştur.

Bu savaşlar, Osmanlı tarihinde ‘Felaket Seneleri’ veya ‘Küçük Kıyamet’ olarak anılırken, Avrupa tarihinde ise genellikle ‘Büyük Türk Savaşı’ olarak bilinir. Orta Avrupa, Balkanlar, Dalmaçya, Kırım ve Akdeniz gibi geniş bir coğrafyada yaşanan bu mücadeleler, Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme dönemine girmesinde kritik bir dönüm noktası teşkil etmiştir.

Savaşın Arka Planı ve Nedenleri

Osmanlı Devleti, Kanuni Sultan Süleyman’ın 1526’daki Mohaç Zaferi ile Macar Krallığı’nı yıkmasının ardından Macaristan’ın büyük bir bölümünü yaklaşık 150 yıl boyunca elinde tutmuştu. Macaristan’ın geri kalan kısmı ise Habsburg Avusturya Arşidüklüğü’nün kontrolündeydi. Katolik Habsburglar, kendi yönetimleri altındaki Protestan Macarları Katolikleştirme politikası izliyorlardı.

Bu durum, Avusturya yönetimindeki Protestan Macarların Tökeli İmre liderliğinde ayaklanmasına yol açtı ve Orta Macaristan’da bir krallık kurdular. Tökeli İmre’nin Osmanlı’dan defalarca yardım talebi başlangıçta kabul görmese de, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Avusturya’yı yenerek şöhret kazanma arzusuyla IV. Mehmed’i Tökeli İmre’nin yardım isteğini kabul etmeye ve Avusturya’ya savaş açmaya ikna etti. Bu karar, Kutsal İttifak Savaşları’nın fitilini ateşleyen ana nedenlerden biri olacaktı.

II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak’ın Kuruluşu

Osmanlı Ordusu, 1683 yılında Avusturya’ya karşı sefere çıktı. Ancak ordunun yol üzerindeki stratejik kaleleri ele geçirmesi beklenirken, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa doğrudan Viyana’yı kuşatma kararı aldı. İki ay süren kuşatma boyunca, Sadrazamın kentin kendiliğinden teslim olmasını bekleyerek taarruza geçmemesi ve Kırım Hanı Murat Giray’ın Tuna kuzeyinden gelen yardımı engellemekte yetersiz kalması, kuşatmanın başarısızlıkla sonuçlanmasına zemin hazırladı.

Nihayetinde, Lehistan kralı III. Jan Sobieski komutasındaki 25.000 askerlik ordu Viyana’nın yardımına yetişti. 12 Eylül 1683’te Almandağı (Kahlenberg) Muharebesi’nde iki ateş arasında kalan Osmanlı birlikleri ağır bir yenilgi alarak Belgrad’a çekilmek zorunda kaldı. Bu yenilgi, Osmanlı Ordusu’nun ağırlıklarını ve hazinesini bırakarak geri çekilmesiyle sonuçlandı ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın idamına giden süreci başlattı.

Viyana’daki zaferin ardından Papa XI. Innocentius, Osmanlılar’ın Macaristan’dan tamamen çıkarılması için yoğun çaba harcadı. Sobieski’nin zafer mektubu, ittifak tohumlarının Vatikan’a sıçramasına yetti ve Papa bu savaşlar için milyonlarca scudo harcamaktan çekinmedi. Venedik Cumhuriyeti de, 1669’da Girit’in kaybından duyduğu rahatsızlık ve Viyana zaferinin yarattığı rüzgarla barış karşıtı çevrelerin güçlenmesi sonucu ittifaka katılmaya ikna oldu. 5 Mart 1684’te Linz’de yapılan görüşmeler sonucunda Lehistan, Avusturya ve Venedik’in katılımıyla Kutsal İttifak resmen kuruldu.

İttifakın Rusya ve Safevilerle de temas kurma çabaları oldu. Rusya, başlangıçta 1676-1681 Osmanlı-Rus Savaşı antlaşmasına sadık kalsa da, daha sonra 1686’da Kutsal İttifak’a katılarak 1. Petro önderliğinde Kırım ve Azak seferlerine girişti. Fransa ise, Avrupa’da Osmanlı lehine tek dengeleyici unsur olarak, Papa’nın ‘Güneş Kral’ XIV. Louis’ye donanmasını ortak düşman üzerine göndermesi çağrısını kabul etmedi ve Osmanlı’ya karşı ittifaka katılmadı.

Savaşların İlk Yılları (1683-1689)

Kutsal İttifak henüz tam olarak kurulmamış olsa da, Viyana kuşatması sonrası toplanan İttifak güçleri, geri çekilen Osmanlı-Macar kuvvetlerine darbe vurmak amacıyla hızla saldırıya geçti. 2 Ekim 1683’te Jan Sobieski ve Lorraine Dükü V. Charles, saldırı bölgelerini belirleyerek Macaristan’a ilerledi. 7 Ekim’de Ciğerdelen’de Kara Mehmet Paşa’nın ilk saldırıyı püskürtmesine rağmen, iki gün sonra sayıca üstün İttifak kuvvetleri Osmanlı Ordusu’na büyük kayıplar verdirerek bölgeyi ele geçirdi.

Ciğerdelen Muharebesi’ni takiben 1 Kasım’da Habsburg Ordusu Estergon Kalesi’ni kuşatarak ele geçirdi. 1684 yılında Venedik’in Kutsal İttifak’a katılmasıyla Dalmaçya’da Vişgrad ve Ayamavri gibi kaleler Venediklilerin eline geçti. Osmanlılar, Dalmaçya’daki ilerleyişe sadece Sing zaferiyle karşılık verebildi. 15 Temmuz 1684’te Habsburg Ordusu Budin Kalesi’ni kuşattı. Kale komutanı Kara Mehmet Paşa’nın ölümünün ardından göreve gelen Damat İbrahim Paşa, ‘Şeytan’ lakabıyla anılmasına rağmen huruç hareketleriyle düşmanı yıpratarak 2 Kasım’da Habsburg Ordusu’nun geri çekilmesini sağladı.

Ancak başarılar kısa sürdü. 19 Ağustos 1685’te Uyvar Kalesi, 50 günlük kuşatmanın ardından Habsburg Ordusu tarafından ele geçirilerek 22 yıllık Osmanlı egemenliğinden çıktı. Haziran 1686’da Venedik Ordusu Navarin Kalesi’ni işgal ederken, Lorraine Dükü V. Charles komutasındaki Habsburg kuvvetleri Budin’e saldırdı. 70 yaşındaki son Budin Beylerbeyi Arnavut Abdurrahman Abdi Paşa, 15 bin askeriyle on sekiz düşman taarruzunu püskürtse de, 2 Eylül 1686’da Kutsal İttifak birliklerinin altı koldan başlattığı genel taarruzda şehit düştü ve Budin, Kanuni Sultan Süleyman ile başlayan Türk hakimiyetini sona erdirerek düşmanın eline geçti. Bu olay, Osmanlı’nın Macaristan üzerindeki hakimiyetini büyük ölçüde kaybetmesine yol açtı. Kasım 1686’da Avusturya Ordusu Eğri Kalesi’ni de ele geçirdi. 12 Ağustos 1687’de Osmanlı Ordusu, Mohaç Savaşı’nda tekrar mağlup edildi ve Valpo, Pojega gibi kaleler kaybedildi. Art arda gelen yenilgiler, ‘Avcı’ lakaplı Sultan IV. Mehmed’in tahttan indirilmesine ve yerine kardeşi II. Süleyman’ın geçirilmesine neden oldu.

II. Süleyman ve II. Ahmet Dönemleri

Osmanlı Devleti’nin iç karışıklıklarla boğuştuğu bu dönemde, Habsburg Ordusu Eylül 1688’de Belgrad’ı ele geçirerek halkı katletti. Tahta geçen Sultan II. Süleyman, Avusturya seferine çıkarak Gladova ve Orşova kalelerini geri aldı. Barış görüşmeleri için Viyana’ya gönderilen Zülfikâr Ağa, 10 Şubat 1689’da yapılan konferansta Venedik’in ele geçirdiği yerler ile Eğriboz ve Zanta adalarını, Avusturya’nın Temeşvar ve Arad’ı, Lehistan’ın ise Podolya’nın tamamını istemesi üzerine görüşmelerin sonuçsuz kalacağını anladı ve Kutsal İttifak elçilerine alaycı bir cevap verdi. Fransa’nın Batı Avrupa’da savaş çıkarma ihtimali üzerine Osmanlı, barış görüşmelerini yarıda bırakıp savaşmaya devam etme kararı aldı.

Rus Çarlığı’nın 1686’da Kutsal İttifak’a katılmasıyla Kırım’da da bir cephe açıldı. Çar naibi Sofia Alekseyevna’nın emriyle Rus Ordusu, 1687 ve 1689’da Kırım Hanlığı topraklarında iki büyük işgal harekâtı düzenledi. Ancak Knez Vasily Golitsyn komutasındaki Rus ordusu, Tatarların bozkırları terk etmesi ve Perekop Kalesi kuşatmasındaki başarısızlıklar nedeniyle önemli bir sonuç elde edemedi. Bu başarısızlıklar, Sofia Alekseyevna hükümetinin düşürülmesine ve I. Petro’nun tahta geçmesine yol açtı.

II. Viyana Kuşatması’nda yenilen Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın ailesinden gelen Köprülü Fazıl Mustafa Paşa, 1689’da sadrazam olarak orduda yeniliklere gitti, bütçeyi denkleştirerek sefere çıktı. 11 Temmuz 1690’da Kanije Kalesi’ni ele geçiren Avusturya Ordusu’na karşı Kırım Hanı Selim Giray’ın yardımcı kuvvetleriyle 21 Ağustos’ta Zernecht çarpışmasını kazandı. Ardından Belgrad’a ulaşan Osmanlı Ordusu, 8 Ekim 1690’da Belgrad’ı geri aldı. Ancak Fazıl Mustafa Paşa, Salankamen’de düşman ordusuyla çarpışırken alnına isabet eden bir kurşunla şehit düşünce, Osmanlı hatları çözüldü ve ordular geri çekilmek zorunda kaldı. Sadrazamın ölümü, Osmanlı ordularının gerilemesine ve Kutsal İttifak güçlerinin yeni taarruzlarına neden oldu; Lehler Tuna’ya inip Kamaniçe ve Varat’ı alırken, Venedikliler Dalmaçya’da ilerleyerek Gabella Kalesi’ni ele geçirdi. 21 Eylül 1694’te Venedik donanması Sakız Adası’nı işgal etti, ancak adadaki Müslüman halk ve Osmanlı garnizonu anlaşma ile Çeşme’ye nakledildi.

II. Mustafa Dönemi ve Savaşın Sonuçları

1695’te tahta çıkan II. Mustafa döneminde Osmanlı cephesinde Mezomorto Hüseyin Paşa komutasındaki donanma önemli başarılar elde etti. 9 Şubat 1695’te Koyun Adaları Deniz Muharebesi ile Sakız Adası çevresindeki Venedik ablukasını kaldıran Osmanlı donanması, 18 Şubat’ta Sakız Adası’nı geri aldı. Mezomorto Hüseyin Paşa’nın başarıları Zeytinburnu ve Bozcaada Deniz Muharebeleri’nde de devam etti ve Venedik donanması Ege Denizi’nden çekilmek zorunda kaldı.

Bu sırada Rusya, Çar I. Petro komutasında 1695 ve 1696 yıllarında Osmanlı kontrolündeki Azak bölgesine iki sefer düzenledi. İlk sefer başarısız olsa da, 1696’daki ikinci seferde inşa edilen ‘Azak Filosu’nun desteğiyle Azak Kalesi hem karadan hem denizden kuşatıldı. Türk filosu muharebede iki gemi kaybederek çekilince, destek alamayan kale garnizonu 19 Temmuz’da teslim oldu ve Azak, Rusların eline geçti.

II. Mustafa, kendinden önceki padişahların aksine ordusunun başında sefere çıkma kararı aldı. Haziran 1695’teki ilk seferinde Lugoş’ta Avusturya Ordusu’nu mağlup etti ve Lugoş Kalesi’ni fethetti. 1696’daki ikinci seferinde ise Ulaş’ta Habsburg Ordusu’nu tekrar yenilgiye uğrattı. Ancak Avusturya, Fransa’ya karşı savaştığı Dokuz Yıl Savaşları’nı 1697’de bitirmiş ve Osmanlı’ya barış teklif etmişti. Lehistan tahtına Saksonya Elektörü Frederick geçmiş, Avusturya Ordusu’nun başına ise başarılı komutan Savoylu Eugene getirilmişti. II. Mustafa’nın barış teklifini reddederek üçüncü seferine çıkması, 1697’deki Zenta Muharebesi’nde ordusunun büyük bir yenilgi almasına ve kendisinin de ordusunu kaybetmesine neden oldu.

Sonuçları ve Önemi

Zenta yenilgisi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kutsal İttifak Savaşları’ndaki kaderini belirleyen dönüm noktası oldu. Artık savaşacak gücü kalmayan Osmanlı Devleti, barış masasına oturmak zorunda kaldı. Uzun süren müzakerelerin ardından, 26 Ocak 1699 tarihinde Karlofça Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, Macaristan’ın büyük bir bölümünü, Erdel’i ve Hırvatistan’ın bir kısmını Avusturya’ya, Podolya ve Ukrayna’yı Lehistan’a, Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyılarını Venedik’e bırakmak zorunda kaldı.

Karlofça Antlaşması’nı takiben, 1700 yılında Rusya ile İstanbul Antlaşması imzalandı ve Azak Kalesi Ruslara verildi. Bu antlaşmalar, Osmanlı İmparatorluğu’nun Orta Avrupa’daki yüzyıllık hakimiyetini sona erdirmiş, büyük toprak kayıplarına yol açmış ve imparatorluğun gerileme dönemine girmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Kutsal İttifak Savaşları, Osmanlı’nın Avrupa’daki ilerleyişini durduran ve güç dengelerini kalıcı olarak değiştiren tarihsel bir dönüm noktası olarak tarihe geçmiştir.