Assos Antik Kenti ve Tarihsel Mimari Mirası

Çanakkale’nin Ayvacık ilçesine bağlı Behramkale Köyü’nde, Midilli adasının karşısında, volkanik bir tepenin zirvesi ve yamaçlarına kurulmuş olan Assos, Antik Çağ’da Troas olarak adlandırılan bölgenin güney ucunda yer alır. MÖ 7. yüzyılda temelleri atılan bu kadim kent, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, stratejik konumu ve zenginlikleriyle öne çıkmıştır. Antik dünyanın en büyük düşünürlerinden Aristoteles’in felsefe okulu kurduğu ve üç yıl yaşadığı yer olmasıyla felsefe tarihinde müstesna bir yere sahip olan Assos, Hristiyanlık için de Aziz Pavlus’un ziyaretleriyle kutsal addedilir.

Assos, aktif olduğu dönemlerde bölgedeki tek büyük limana sahip olması sayesinde deniz ticaretinden büyük gelir elde etmiştir. Kentin ününü dünyaya yayan bir diğer özelliği ise, içine konulan cesetleri hızla çürüten andezit taşından imal edilen lahitleridir. Bu özel lahitler, antik dönemde Lübnan’dan Suriye’ye, Yunanistan’dan Roma’ya kadar geniş bir coğrafyaya ihraç edilmiştir. Günümüzde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan Assos, hem arkeolojik buluntuları hem de kültürel mirasıyla ziyaretçilerini büyülemeye devam etmektedir.

Assos’un Köklü Tarihi

Assos’ta ilk yerleşimin ne zaman başladığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, arkeolojik veriler Tunç Çağı’ndan itibaren kesintisiz bir iskânın varlığını göstermektedir. Kent, MÖ 7. yüzyılda Lesbos (Midilli) Adası’ndan gelen Aiol kolonileri tarafından iskân edilerek hızlı bir gelişim ve zenginleşme sürecine girmiştir. MÖ 6. yüzyılda Lidya Krallığı’nın kıyı Helen şehirleri üzerindeki politik güç arayışı sonucunda Assos, MÖ 560’ta Lidya hâkimiyetine girmiştir. Ancak Lidya’nın MÖ 546’da Persler tarafından yıkılmasıyla kent, Pers İmparatorluğu’nun egemenliği altına geçmiştir. Bu dönemde vergi sisteminde büyük bir değişiklik olmamış, vergiler yine Helen yöneticiler tarafından toplanmıştır.

MÖ 5. yüzyılda Pers egemenliğine karşı Atina liderliğinde kurulan Attika-Delos Deniz Birliği’ne yıllık bir talent ödeme karşılığında kurucu üye olarak katılan Assos, Perslerin Ege kıyılarından çekilmesiyle bir süre bağımsız bir dönem yaşamıştır. Ancak Persler’in yeniden Anadolu kıyılarına dönmesi ve MÖ 387’de imzalanan Kral Barışı ile Batı Anadolu şehirleri tekrar Pers egemenliğine girmiştir. Bu dönemde Eubolos adlı bir tüccar Assos ve Atarneus kentlerinin kralı olmuş, onun ölümünden sonra yönetimi hizmetkârı Hermesias devralmıştır. Platon’un okulunda eğitim görmüş olan Hermesias, başta Aristoteles olmak üzere filozof dostlarını Assos’a davet etmiştir. Aristoteles, Hermesias’ın yeğeni Phtias ile evlenerek Assos’ta üç yıl yaşamış ve MÖ 347’de burada bir felsefe okulu kurarak yaşam bilimi üzerine önemli çalışmalar yapmıştır.

Kral Hermesias’ın MÖ 345’te Pers komutanı Rodoslu Memnon tarafından esir alınıp Persepolis’te çarmıha gerilmesiyle Assos’ta yeniden Pers hâkimiyeti başlamıştır. Aristoteles, MÖ 344’te Assos’tan ayrılarak Makedon Kralı II. Filip’in oğlu İskender’i eğitmek üzere Pella’ya gitmiştir. Bölgedeki Pers hâkimiyeti, MÖ 334 yılında Büyük İskender’in Granikos Savaşı’ndaki zaferiyle kesin olarak sona ermiştir. Büyük İskender’in ölümünden sonra Galatlar tarafından işgal edilen Assos, MÖ 241’de Pergamon Krallığı’nın egemenliğine girmiştir. MÖ 133’te Kral III. Attalos’un vasiyetiyle Bergama Krallığı’nın Roma’ya geçmesiyle Assos da Roma İmparatorluğu’nun bir parçası olmuştur.

Roma yönetimi altında gelişen kent, bu dönemde tarım arazilerinin verimliliğiyle ünlenmiştir. Erken imparatorluk döneminde Athena Polias, Zeus Soter ve Asklepios kültlerinin yanı sıra imparator Augustus ve eşi Livia’yı tanrılaştıran Assoslular, Hristiyanlığın doğuşundan sonra Aziz Pavlus ve Aziz Luka’nın ziyaretlerinin etkisiyle bu yeni dini benimsemişlerdir. Ancak MS 381-390 yılları arasında Hristiyanlığın yükselişi ve imparatorluk emirleri doğrultusunda birçok tapınak kapatılmış, yıkılmış ve taşları kilise ve konut yapımında kullanılmıştır. Assos Athena Tapınağı ve sunağı da bu dönemde tahrip edilmiştir. MS 3. yüzyılın ortalarından sonra önemini yitiren kent, MS 5. yüzyılda piskoposluk merkezi haline gelmiş, ancak yerleşim MS 7. yüzyılda sona ermiştir. Bizans Dönemi’nde piskoposluk merkezi olan Assos, 1080’de Selçuklu Hanedanı’nın hâkimiyetine girmiş, ancak 17 yıl sonra I. Haçlı ordusu komutanlarından Keşiş Pierre tarafından geri alınarak 1330’a kadar Bizans egemenliğinde kalmıştır. 14. yüzyılda Karesi Beyliği topraklarında yer alan Assos, 1359’da Sultan I. Murat’a satılarak Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Mimari Mirası: Athena Tapınağı ve Diğer Yapılar

Assos Akropolü’nün en göz alıcı yapısı, en tepede yer alan Dor düzenindeki Athena Tapınağı’dır. MÖ 530 yılına tarihlenen tapınak, 14×30 metre ölçülerinde olup, 6×13 Dor düzenli sütunlarla çevrilidir. Ön oda ve kutsal oda bölümlerinden oluşan tapınağın kutsal odasında bulunan tanrıça heykelinin 1800’lü yıllardaki kazılarda ABD’ye götürüldüğü bilinmektedir. Tapınağın bazı sütunları restore edilerek yeniden dikilmiş, frizlerinden bir kısmı İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenirken, 1838’de çıkarılan mimari bloklar ve frizler Boston ve Louvre müzelerine götürülmüştür. Akropoldeki iç surlar, Orta Çağ, Osmanlı dönemi ve günümüzde de restore edilerek kentin savunma yapısının sürekliliğini göstermektedir.

Kentte Helenistik ve Roma dönemlerinden kalma geniş bir Nekropol alanı bulunmaktadır. Akropolün güney eteklerindeki teraslar üzerinde inşa edilen Agora, kentin sosyal ve ticari merkezi olmuştur. Agoranın doğusunda meclis binası (Bouleuterion), kuzey ve güneyde ise stoalar (revaklar) yer alır. Kare planlı Bouleuterion, 20.60×20.60 metre ölçülerinde olup, MÖ 4. yüzyıla tarihlenmektedir. Agorayı Batı Kapısı’na bağlayan yolun kuzeyinde ise Helenistik Dönem’de inşa edilmiş 52×52 metrelik kare planlı bir Gymnasium bulunmaktadır. Avlunun etrafı Dor stilindeki sütunlu bir galeriyle çevrili bu eğitim kurumu, Roma Çağı’nda da kullanılmıştır. Batı Kapı’dan aşağı inen taş yol ise hamamlara ve doğal bir kaya oyuğuna MÖ 3. yüzyılda inşa edilmiş 5 bin kişilik antik tiyatroya ulaşır.

Keşiften Günümüze Kazı ve Restorasyon Çalışmaları

Assos kalıntılarını ilk kez 1521’de Piri Reis Haritası’nda belirten Piri Reis olmuştur. 1672’de John Covel, 1785’te Choiseul-Gouffier kenti gezen ilk seyyahlar arasında yer alır. 19. yüzyılda Charles Texier, 1835’te kentin kapsamlı planını ve tapınak frizlerinin çizimlerini yapmış, bu çalışmalar üzerine Sultan II. Mahmut, yüzeydeki heykeltıraşlık eserlerinin büyük bölümünü Fransa Kralı’na armağan etmiştir. Assos’ta ilk sistemli kazı çalışmaları, 1881-1883 yılları arasında Amerikan Arkeoloji Enstitüsü tarafından mimar J. T. Clarke ve F. H. Bacon başkanlığında başlatılmıştır. Üç yıllık bu çalışmalar sonucunda kentin önemli mimari yapıları gün yüzüne çıkarılmış ve çıkarılan eserlerin bir kısmı Osmanlı Devleti’nin izniyle Amerika Birleşik Devletleri’ne götürülerek Boston Güzel Sanatlar Müzesi’nde sergilenmiştir.

Assos’taki kazı çalışmaları 1981 yılında Ümit Serdaroğlu tarafından yeniden başlatılmış ve 2005’teki vefatına kadar sürdürülmüştür. Serdaroğlu, batı nekropolisi, agora, tiyatro ve akropoliste önemli çalışmalar yapmıştır. 2005 yılından itibaren kazı başkanlığını Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi adına Prof. Dr. Nurettin Arslan yürütmektedir. 2009 yılında başlayan sistematik yüzey araştırmaları ve restorasyon çalışmalarıyla kentin gelişim evreleri daha iyi anlaşılmaya başlanmıştır. Bu kapsamda, Batı Kapısı’nın doğusundaki alanda yapılan sondajlarda Bizans Çağı’na ait apsisli bir yapıya ve ana caddenin altında Helenistik ve Bronz Çağı tabakalarına ulaşılmıştır. Bu ilk sondajlar, Assos’taki iskân tarihinin aydınlatılması açısından büyük önem taşımaktadır.

2009 yılında Athena Tapınağı’nın restorasyon çalışmaları başlatılmış, sütun gövdelerindeki beton parçaların sökülmesi ve andezit sütun tamburlarının orijinal yerlerine konulması gibi zorlu aşamalar başarıyla tamamlanmıştır. Tapınağın güney ve doğu yönlerindeki eksik stylobat blokları özgün malzemeden hazırlanarak yerine konulmuş, böylece tapınağın daha iyi algılanması sağlanmıştır. Ayrıca, akropoldeki kullanım evrelerini belirlemek üzere yapılan kazılarda Athena Tapınağı’nın güney cephesinde Bizans Çağı’na ait duvar kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Agoranın güneyindeki kireç ocağı ve kentin savunma duvarları üzerinde de detaylı araştırmalar ve temizlik çalışmaları devam etmektedir. Assos’un batısındaki Ayazma Kilisesi’nde yapılan kazılarda ise Erken Roma Çağı’na ait bir anıt mezarın podyumu üzerine inşa edildiği ve çocuk mezarlarının bulunduğu şapeller ortaya çıkarılmıştır. Agoranın kuzeyindeki stoa kazılarında ise Helenistik Çağ’a ait erken bir yapının temelleri tespit edilmiş, bu da stoanın Roma Çağı’ndaki kullanım evrelerini belirlemeye yardımcı olmuştur.

Assos’un Mirası ve Günümüzdeki Önemi

Assos Antik Kenti, binlerce yıllık tarihi boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan, felsefenin ve Hristiyanlığın önemli duraklarından biri olmuştur. Aristoteles’in burada kurduğu felsefe okulu, kentin entelektüel mirasının temelini oluşturur ve günümüzde de 2000 yılından beri her yıl düzenlenen ‘Assos’ta Felsefe’ çalıştaylarıyla yaşatılmaktadır. Aziz Pavlus’un ziyareti ise kenti Hristiyanlar için kutsal bir mekân haline getirmiştir.

Stratejik limanı, eşsiz andezit lahitleri, görkemli Athena Tapınağı ve iyi korunmuş diğer yapılarıyla Assos, antik dünyanın önemli merkezlerinden biri olduğunu kanıtlamıştır. Günümüzde Behramkale köyü ile iç içe geçmiş olan antik kent, hem yerel halkın yaşamıyla harmanlanmış bir tarih sunmakta hem de arkeolojik araştırmalar ve restorasyon çalışmalarıyla sürekli yeni bilgilerle zenginleşmektedir. 2017 yılından beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alması, Assos’un evrensel değerinin ve korunması gereken kültürel miras niteliğinin uluslararası düzeyde tescilidir. Assos, geçmişin derinliklerinden günümüze uzanan zengin mirasıyla, tarih ve kültür meraklıları için vazgeçilmez bir durak olmaya devam etmektedir.