1709’dan Günümüze Afganistan Ordusunun Tarihi

Afganistan ordu tarihi, Orta Asya’nın çetin coğrafyasında hayatta kalma mücadelesi veren bir halkın, kabile geleneklerinden modern devlet yapılanmasına uzanan sancılı dönüşümünü yansıtır. 1709 yılında Kandehar merkezli Hotakîler ile temelleri atılan bu askeri yapı, yüzyıllar boyunca bölgedeki imparatorlukların güç dengelerini belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur. Bugün İslam Emirliği Kuvvetleri çatısı altında yeniden şekillenen bu ordu, sadece bir savunma gücü değil, aynı zamanda Afganistan’ın siyasi ve toplumsal hafızasının en keskin yansımasıdır.

Kuruluş ve İmparatorluk Dönemi

Afgan askeri geleneği, Gazneliler ve Gurlular gibi büyük devletlerin ordularında hizmet veren savaşçı bir mirasa dayanır. Ancak modern anlamda bir ordunun ilk ciddi adımı, 1709’da Hotakîlerin yükselişi ve 1722’deki Gulnabad Savaşı ile atılmıştır. Ardından Ahmed Şah Dürrânî’nin 1747’de kurduğu Dürrânî İmparatorluğu, bölgedeki askeri gücü kurumsallaştırmıştır. 1761 Panipat Muharebesi, Afganların Hindistan coğrafyasındaki askeri kapasitesini kanıtlayan bir dönüm noktası olmuş, ancak 19. yüzyılda İngiliz-Afgan Savaşları ile birlikte ordu, sömürgeci güçlere karşı stratejik bir savunma mekanizmasına dönüşmüştür.

20. Yüzyıl: Sovyet Etkisi ve Modernleşme

20. yüzyıl, Afgan ordusu için büyük bir modernleşme ve dış müdahale dönemi olmuştur. Kral Emanullah Han döneminde ordu reformları başlasa da, asıl büyük değişim Kral Muhammed Zahir Şah döneminde yaşanmıştır. 1950’lerden itibaren Sovyetler Birliği, Afgan ordusunun ana tedarikçisi ve eğitmeni haline gelmiş; Bagram ve Şindend gibi stratejik hava üsleri bu dönemde inşa edilmiştir. 1978’deki Sovyet müdahalesi, Afgan ordusunu kendi halkına karşı savaşan ve mücahit gruplarla çatışan bir yapıya büründürmüş, bu durum 1992’de Necibullah’ın istifasıyla ordunun parçalanmasına yol açmıştır.

Taliban, ABD Müdahalesi ve Günümüz Yapısı

1996’da Taliban’ın iktidara gelmesiyle ordu, yerel savaş ağalarının etkisinden kurtarılarak merkezi bir disipline sokulmaya çalışılmıştır. 2001’de ABD öncülüğündeki müdahale ise, 20 yıl boyunca milyarlarca dolarlık yatırımla yeni bir ulusal ordu kurma girişimiyle sonuçlanmıştır. Ancak 15 Ağustos 2021’de Kabil’in düşüşüyle bu yapı dağılmış ve yerini İslam Emirliği Kuvvetleri’ne bırakmıştır. Günümüzde savunma bakanlığını Molla Yakup’un yürüttüğü, Genelkurmay Başkanlığını ise Kari Fasihuddin’in üstlendiği bu yeni yapı; Kara Kuvvetleri, Özel Kuvvetler ve İç Güvenlik Kuvvetleri şeklinde üç ana koldan oluşmaktadır.

Tarihsel Miras ve Dönüşüm

Afganistan ordusu, tarih boyunca İngilizlerden Sovyetlere, ABD’den bölgesel güçlere kadar birçok farklı aktörün desteğini veya baskısını görmüştür. Geçmişte İngiliz ve Sovyet yardımlarıyla şekillenen bu yapı, günümüzde dış yardımlardan ziyade ideolojik bir disiplinle yeniden tanımlanmaktadır. Pençşir çatışmaları gibi iç direnç noktalarıyla sınanan bu yeni düzen, Afganistan’ın jeopolitik konumunun getirdiği zorlukları ve ülkenin kendi iç dinamikleriyle ayakta kalma çabasını temsil etmektedir.